|
Giriş: |
İRAN |
|
İran'ın
Geçmişi: |
İran platosu
boyunca yapılan onlarca tarih öncesi bölgeler, bölgenin
tarihinin Mezopotamya’daki medeniyetlerin geçmişinden daha da
eskiye dayandığını göstermektedir. İran’ın yazılı tarihi MÖ
3,200’de başlar.
MÖ 728’de Median hanedanlığının
kurulmasıyla İran İmparatorluğu’nun temelleri atıldı. Bu dönemin
en büyük imparatorluklarından biriydi. Fakat Muhteşem Cyrus,
Medes ve Perslileri birleştirip Achaeminid İmparatorluğu’nu
kurdu. Cyrus’un ölümünden sonra Darius krallığını ilan etti. Bu
iki kralın yönetimi altındaki İran İmparatorluğu o zamana kadar
gelmiş geçmiş en güçlü imparatorluk idi. Zamanla gücünü
kaybetmesiyle Makedon Alexander bu coğrafyaya hâkim oldu.
Daha sonra İran’da Archaeminid
İmparatorluğu’nun sınırlarına sahip olan Sasani Devleti kuruldu.
Saltanatları boyunca Sasaniler Roma İmparatorluğu ile savaştı ve
Romalılara korku saldı. Sasaniler zamanında İran, ticari
ilişkilerini Çin’e kadar genişletti. Mimarlık, müzik ve sanat
gibi konularda oldukça ileri gidildi. 6 yüzyıl boyunca yapılan
mücadele boyunca Sasaniler, Roma İmparatorluğu ve Arap
yarımadasından gelen saldırılarla baş edemedi. Bu tarihten sonra
coğrafi konumu ülkede İslam dini yayılmaya başladı. Ülkeyi
Araplaştırma çabaları başarıyla sonuçlandı. Osmanlı
İmparatorluğu sayesinde ülke batı medeniyetiyle tanıştı. Ülkede
yakın tarihe kadar Osmanlıları ve İranlıların yanı sıra
Emperyalist Rusya’nın ve İngiliz İmparatorluğu’nun etki oldu.
1979’da monarşi yönetimi
yıkıldıktan ve şah sürgüne gönderildikten sonra İran, bir İslam
cumhuriyeti oldu. İran – Birleşik Devletler ilişkisi bir grup
İranlı öğrencinin Birleşik Devletlerin Tahran Konsolosunu
kaçırmasıyla gerildi. 1980 ve 1988 yılları arasında İran ve Irak
arasında kanlı bir savaş yaşandı. Savaşın sebebi ise Irak
ordusunun İran’ı işgal etmesiydi. Savaş boyunca yaklaşık 100,000
İranlı, Irak’ın kimyasal silah kullanması sonucu öldü. İran’ın
toplam kaybı 500,000 ile 1,000,000 arası olduğu tahmin ediliyor. |
|
Coğrafya |
|
|
İran'ın
Konumu: |
Orta Doğu’daki
ülkenin Basra Körfezi ve Umman Körfezi ile sınırı bulunmaktadır.
Irak ve Pakistan’ın arasında yer almaktadır.. |
|
İran'ın Coğrafi
Koordinatları: |
32 00 K, 53 00 D |
|
İran'ın Harita
dizini: |
Orta Doğu |
|
İran'ın
Yüzölçümü: |
toplam:
1.648 milyon
km²
toprak:
1.636 milyon
km²
su:
12,000
km² |
|
İran Yüz ölçüm
karşılaştırma: |
Yüzölçümü,
Alaska’dan biraz büyüktür. |
|
İran'ın
Kara sınırları: |
Toplam:
5,440
km.
Sınır Komşuları: Afganistan 936
km, Ermenistan 35 km, Azerbaycan 432 km, Nahçivan 179 km, Irak
1458 km, Pakistan 909 km, Türkiye 499 km, Türkmenistan 992 km
|
|
İran'ın Kıyı
boyu: |
Denize kıyı
boyu 2,440
km.
Not: İran’ın ayrıca Hazar
Denizi’ne sınırı bulunmaktadır. |
|
İran'ın Deniz
hakları: |
karasal
deniz:12 nm
yakın bölge: 24 nm
özel ekonomik bölge: karşılıklı
antlaşmalar veya Basra Körfezi’ndeki orta sınırlar
kıtasal şelf: doğal uzatma
|
|
İran'da İklim: |
İklim genellikle
kurak ya da yarı kurak geçer. Hazar Denizi boyunca iklim biraz
daha serindir. |
|
İran'da Zemin: |
Çevresi kayalık
alanlarla ve dağlarla çevrili; ortasında ise çöller ve dağlar
hâkimdir. Her iki kıyı boyunca dağlar sebebiyle devam edemeyen
ovalar bulunmaktadır. |
|
İran'ın Rakım
uç değerleri: |
En alçak
noktası: Hazar Denizi 28 m
En yüksek noktası:
Kuh-e Damavand 5,671 m |
|
İran'ın Doğal
Kaynakları: |
Petrol, doğal gaz,
kömür, krom, bakır, demir filizi, kurşun, manganez, çinko,
sülfür |
|
İran'ın Toprak
kullanımı: |
Tarım alanı:
% 9.78
Sürekli tarım ürünleri: % 1.29
Diğer: %
88.93
(2005) |
|
İran'da Sulanan
arazi: |
76,500 km²
(2003) |
|
İran'da Doğal
afetler: |
Zaman zaman
yaşanan kuraklıklar, seller, kum fırtınaları, depremler
|
|
İran'ın Çevre –
bugünkü sorunları: |
Kentsel
bölgelerdeki araç salınımlarının, rafineri işletmelerinin ve
endüstriyel fabrika atıklarının sebep olduğu hava kirliliği;
ormanlık alanların tahribatı, aşırı otlatma, çölleşme, Basra
Körfezi’ndeki petrol kirliliği, kuraklık sebebiyle sulak
alanların azalması, toprağın tuzlanması, içilebilir su
miktarının yetersizliği, lağım pisliğinin ve endüstriyel
atıkların sebep olduğu su kirliliği, şehirleşme |
|
İran Çevre –
uluslar arası anlaşmalar: |
Gruplar:
Biyofarklılık, İklim Değişikliği, İklim değişikliği-Kyoto
Protokolü, Çölleşme, Tehlikedeki Türler, Tehlikeli Atık
Maddeler, Deniz İkmali, Ozon tabakası korunması, Gemi Kirliliği,
Sulak Alanlar İmzalanmış
ama onaylanmamış: Çevresel Modifikasyon, Deniz Kanunu ve Deniz
Yaşamının Korunması |
|
İran
Coğrafya - not: |
Basra Körfezi’nde
ve Hürmüz Boğazı’nda stratejik öneme sahiptir. Bu güzergâh, ham
petrol nakliyatı için çok önemlidir. |
|
Halk |
|
|
İran'ın Nüfusu: |
65,397,521
kişi (Temmuz 2007 tahmini) |
|
Yaş dağılımı: |
0-14 yaş: %
23.2
( erkek 7,783,794/ kadın
7,385,721)
15-64 yaş: %
71.4 ( erkek
23,636,883/ kadın
23,088,934)
65 yaş ve üstü: % 5.4 ( erkek
1,701,727/
kadın 1,800,462)
(2007 tahmini.) |
|
İran'da
Ortalama yaş: |
Toplam:
25.8
yaş
Erkek:
25.6
yaş
Kadın: 26 yaş (2007 tahmini) |
|
İran'da Nüfus
artış oranı: |
%
0.663
(2007 tahmini) |
|
İran'da Doğum
oranı: |
16.57
doğum/1000 nüfus (2007 tahmini) |
|
İran'da Ölüm
oranı: |
5.65
ölüm/1000 nüfus (2007 tahmini) |
|
İran'da Net göç
oranı: |
-4.29
göçmen/1000 nüfus (2007 tahmini) |
|
İran'da
Cinsiyet oranı: |
Doğumda:
1.05 erkek/kadın
15 yaş altı: 1.054 erkek/kadın
15-64yaş arası: 1.024
erkek/kadın
65 yaş ve üzeri: 0.945
erkek/kadın
Toplam Nüfus: 1.026 erkek/kadın
(2007 tahmini) |
|
İran'da Bebek
ölüm oranı: |
Toplam: 1000
canlı doğumda 38.12
ölüm
Erkek: 1000 canlı doğumda
38.29
ölüm
Kadın: 1000 canlı doğumda
37.93
ölüm (2007 tahmini) |
|
İran'da
Ortalama yaşam süresi: |
Toplam
nüfus: 70.56 yaş
Erkek: 69.12 yaş
Kadın: 72.07 yaş (2007 tahmini) |
|
İran'da
Doğurganlık oranı: |
1.71
çocuk/kadın (2007 tahmini) |
|
İran'da Uyruk: |
İsim: İranlı
(tekil veya çoğul)
Sıfat: İranlı |
|
İran'da Etnik
gruplar: |
% 51 İranlı,
% 24 Azeri, % 8
Gilaki and Mazandarani,
% 7 Kürt, % 3 Arap, % 2 Lur, % 2 Baloch, % 2 Türkmen, % 2
diğerleri |
|
İran'da Dinler: |
% 98
Müslüman (% 89 Şii, % 9 Sünni), % 2 diğerleri (Zoroastrian,
Yahudi, Hıristiyan ve Baha'i) |
|
İran'da Diller: |
% 58 İran ve İran
lehçeleri (resmi dil), % 26 Türkik ve Türkik lehçeleri, % 9
Kürtçe, % 2 Luri, % 1 Bolachi, % 1 Arapça, % 1 Türkçe, % 2
diğerleri |
|
İran'da
Okuryazarlık oranı: |
Tanım: 15
yaş ve üzeri okuyup yazabilir.
Toplam Nüfus: % 77
Erkek: % 83.5
Kadın: % 70.4 (2002 tahmini) |
|
Yönetim |
|
|
İran'ın
Ülke adı: |
Kabul Edilen
Uzun Biçimi: İran İslam Cumhuriyeti
Kabul Edilen Kısa Biçimi: İran
Mahalli uzun biçimi:
Jomhuri-ye Eslami-ye Iran
Mahalli kısa biçimi: İran |
|
İran'ın
Bağımlılık durumu: |
|
|
İran'ın Yönetim
biçimi: |
Ülkede teokratik
cumhuriyet yönetim biçimidir. |
|
İran'ın
Başkenti: |
İsim: Tahran
coğrafi koordinatları:
35 40 K, 51 26 D
zaman farkı: UTC+3.5 (Standart zaman boyunca Washington
DC’den 8.5 saat ileri) |
|
İran'ın İdari
bölgeleri: |
30 ilden
oluşmaktadır: Ardabil, Azarbayjan-e Gharbi, Azarbayjan-e Sharqi,
Bushehr, Chahar Mahall va Bakhtiari, Esfahan, Fars, Gilan,
Golestan, Hamadan, Hormozgan, Ilam, Kerman, Kermanshah, Khorasan-e
Janubi, Khorasan-e Razavi, Khorasan-e Shemali, Khuzestan,
Kohgiluyeh va Buyer Ahmad, Kordestan, Lorestan, Markazi,
Mazandaran, Qazvin, Qom, Semnan, Sistan va Baluchestan, Tahran,
Yazd, Zanjan |
|
İran'da
Bağımsızlık: |
1 Nisan 1979 (İran
İslam Cumhuriyeti ilan edildi.) |
|
İran'ın Milli
Bayramı: |
Cumhuriyet Günü –
1 Nisan (1979) |
|
İran Anayasası: |
2 – 3 Aralık
1979’da hazırlandı. 1989’da başkanlığın gücünü arttırmak ve
başbakanlığı anayasadan atmak için gözden geçirildi.
|
|
İran'da Kanun
sistemi: |
Anayasa İslami
yönetim prensiplerine dayanır. |
|
İran'da Oy
hakkı: |
18 yaş; evrensel
|
|
İran'ın
Katıldığı uluslar arası örgütler: |
ABEDA, CP, ECO, FAO, G-15, G-24,
G-77, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICCt (imza yetkisine sahip), ICRM,
IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, IHO, ILO, IMF, IMO, Interpol, IOC,
IOM, IPU, ISO, ITU, MIGA, NAM, OIC, OPCW, OPEC, PCA, SCO
(gözlemci), UN, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNMEE, UNWTO, UPU,
WCL, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO (gözlemci) |
|
İran'ın Bayrak
şekli: |
Üç eşit boyda
yatay şerit ve bu şeritlerin rengi üstten alta sırasıyla yeşil,
beyaz ve kırmızıdır. Kırmızı ulusal amblem (Allah isminin lale
şekli içinde stilize edilmiş biçimidir ve şehitliğin
sembolüdür.) beyaz şeridin merkezindedir. Allahü Ekber yazısı 11
kez yeşil şeridin alt kısmına ve 11 kez kırmızı şeridin üst
kısmına yazılmıştır. |
|
Ekonomi |
|
|
İran'da
Ekonomiye genel bakış: |
|
İran’ın
ekonomisi sadece petrole endekslenmiş bir sisteme dayanmaktadır.
Birçok ekonomik faaliyet devlet tarafından yönetilmektedir. Özel
sektör sadece tarım, küçük çaplı iş yerleri ve hizmet sektörü
gibi işlerle meşgul olmaktadır. Devlet başkanı Mahmud Ahmedi
Nejat, bir önceki başkanın reform planlarını uygulamaya devam
ediyor.
Son yıllarda petrol
fiyatlarının artması ülkeye 60 milyar $ akmasını sağladı. Fakat
bu para akışı bile enflasyon, yüksek işsizlik oranı gibi
sorunların önüne geçemedi.
Hizmet sektörü gelecekte
ülkenin ekonomi lokomotifi olarak görülmektedir ancak şu an için
belli bir istikrara sahip değildir.
İran’ın ekonomisinin büyük bir
payını yağır silah yatırımına ayırması sebebiyle başta Avrupa
ülkeleri olmak üzere diğer ülkeler endişe etmektedir.
|
|
Gayrisafi yurtiçi hâsıla (GSYİH)
(satın alma gücü paritesi): |
|
599.2 milyar
$ (2006 tahmini) |
|
Gayrisafi
yurtiçi hâsıla (GSYİH) (resmi döviz kuru): |
|
193.5 milyar
$ (2006 tahmini) |
|
Gayrisafi
yurtiçi hâsıla (GSYİH) – gerçek büyüme hızı): |
|
%
4.3
(2006 tahmini) |
|
Gayrisafi
yurtiçi hâsıla (GSYİH) – kişi başına (PPP): |
|
8,700 $
(2006 tahmini) |
|
Gayrisafi yurtiçi hâsıla (GSYİH) – sektörlere göre dağılım: |
|
Tarım: %
11.2
Endüstri: %
41.7
Hizmet: %
47.1
(2006 tahmini) |
|
İş gücü: |
|
24.36
milyon kişi
Not: Kalifiyeli eleman
eksikliği vardır. (2006 tahmini) |
|
İş gücü- iş
alanlarına göre: |
|
Tarım: % 30
Endüstri: % 25
Hizmet: % 45 (2003) |
|
İşsizlik oranı: |
|
%
15
(İran hükümetine göre) (2006 tahmini) |
|
Yoksulluk
sınırı altındaki nüfus: |
|
% 40 (2003
tahmini) |
|
Yüzdelik paya
göre ev geliri ya da gideri: |
|
En az: % 10:
Mevcut değil En fazla: %
10: Mevcut değil (1995) |
|
Enflasyon oranı
(tüketici fiyatları): |
%
15.8
(2006 tahmini) |
|
İran Bütçesi: |
Gelirler:
104.6
milyar $
Giderler:
100.6
milyar $, 7.6 milyar $’lık sermaye giderleri dâhil.
(2006 tahmini) |
|
İran'da Tarım –
Ürünleri: |
Buğday, pirinç,
diğer tahıllar, şeker pancarı, meyve, fındık, pamuk, süt
ürünleri, yün, havyar |
|
Sanayiler: |
Petrol,
petrokimyasallar, gübre, yakıcı karbonat, tekstil ürünleri,
çimento ve diğer yapı malzemeleri, yiyecek işleme (özellikle
şeker rafinerisi ve meyve yağı üretimi), demir ve demir olmayan
metallerin üretimi, silah |
|
İran'ın
Endüstriyel üretimin gelişme hızı: |
%
3.2
(2006 tahmini) |
|
İran’ın
Elektrik üretimi: |
155.7 milyar
kWh (2004) |
|
İran'ın
Elektrik tüketimi: |
145.1 milyar
kWh (2004) |
|
İran'ın
Elektrik ihracatı: |
1.837 milyar
kWh (2004) |
|
İran'ın
Elektrik ithalatı: |
2.17 milyar
kWh (2004) |
|
İran'ın Petrol
üretimi: |
3.979 milyon
bbl/gün (2004 tahmini) |
|
İran'ın Petrol
tüketimi: |
1.51 milyon
bbl /gün (2004 tahmini) |
|
İran'ın Petrol
ihracatı: |
2.5 milyon
bbl /gün (2001) |
|
İran'ın Petrol
ithalatı: |
0 bbl/ gün (2001) |
|
İran'ın Doğal
gaz üretimi: |
83.9 milyar
cu m (2004 tahmini) |
|
İran'ın Doğal
gaz tüketimi: |
85.54 milyar
cu m (2004 tahmini) |
|
İran’da
İhracat: |
63.18 milyar
$ f.o.b. (2006 tahmini) |
|
İran'da İhracat
malları: |
Petrol (% 80),
kimyasal ve petrokimyasal ürünler, meyve ve fındık, halı |
|
İran'da İhracat
ortakları: |
Japonya % 16.9,
Çin % 11.2, İtalya % 6, Güney Kore % 5.8, Türkiye % 5.7,
Hollanda % 4.6, Fransa % 4.4, Güney Afrika % 4.1, Tayvan % 4.1
(2005) |
|
İran'da
İthalat: |
45.48 milyar
$ f.o.b (2006 tahmini) |
|
İran'da İthalat
malları: |
Endüstriyel ham
maddeler ve ara mallar, büyük mallar, yiyecek maddeleri ve diğer
tüketici maddeleri, teknik hizmetler, askeri kaynaklar |
|
İthalat
ortakları: |
Almanya % 13.9,
Birleşik Arap Emirlikleri % 8.4, Çin % 8.3, İtalya % 7.1, Fransa
% 6.3, Güney Kore % 5.4, Rusya % 4.9 (2005) |
|
İran Dış borç: |
14.8 milyar
$ (2006 tahmini) |
|
İran Ekonomik
yardım - alıcı |
408 milyon $ |
|
İran'ın Para
birimi (kod): |
İran Riyali (BGL) |
|
Döviz kurları: |
İran
Riyalinin Amerikan Dolarına oranı:
9,227.1
(2006), 8,964 (2005), 8,614
(2004), 8,193.9
(2003), 6,907
(2002) |
|
İran'da Mali
yıl: |
21 Mart – 20 Mart
|
|
İletişim |
|
|
İran'da
Telefonlar – kullanımdaki ana hatlar: |
18.986
milyon (2005) |
|
İran'da
Telefonlar – cep telefonu: |
8.5 milyon
(2005) |
|
İran'da Telefon
sistemi: |
Genel
Değerlendirme: Yetersiz, sadece yeterliliğini ve kentsel
hizmetin hacmini arttırmak için değil ayrıca sayısı birkaç bine
ulaşan kasabalara telefon hizmetini getirmek amacıyla
yenileniyor ve genişletiliyor.
Yerel: İran’ın devlet tekelinde
olan Telekom tarafından döşenen yeni fiber kablolar, modern
şalterler ve değişim sistemleri ana hat ağını geliştirdi ve
genişletti. Ana hatlar 1995’den beri sayıları ikiye katlanarak
1.9 milyona ulaştı. Cep telefonu hizmeti de arttı.
Uluslar arası: Ülke kodu 98,
uydu dünya istasyonları – 9 Intelsat ve 4 Inmarsat (2006) |
|
İran'da Radyo
yayın istasyonları: |
AM 72, FM 5; kısa
dalga 5 (1998) |
|
İran'da
Televizyon yayın istasyonları: |
28 (ek olarak 450
kesintisiz yayın) (2001) |
|
Internet ülke
kodu: |
.ir |
|
İran İnternet
sahibi: |
5,242 (2006)
|
|
Internet
kullanıcıları: |
7.5 milyon (2005)
|
|
Taşımacılık |
|
|
İran'da Hava
alanları: |
321 (2006)
|
|
Döşeli pistleri
(asfalt) olan hava alanları: |
Toplam:129
3,047 m' den fazla: 41
2,438’den 3,047 m ’e: 26
1,524’den 2,437 m 'e: 25
914’den 1,523 m’ e: 31
914 m altı: 6 (2006)
|
|
Döşenmemiş
pistli (asfalt olmayan) hava alanları: |
Toplam: 192
3,047 m' den fazla: 1
1,524’den 2,437 m 'e: 8
914’den 1,523 m’ e: 140
914 m altı:43 (2006)
|
|
Karayolları: |
Toplam:
179,388
km
Asfaltlanmış:
120,782
km ( 878 km
lik ekspres yolu da kapsar.)
Asfaltlanmamış:
58,606
km (2004) |
|
İran’daki
Limanlar ve terminaller: |
Assaluyeh, Bushehr |
|
Askerlik |
|
|
İran Kuvvet
Komutanlıkları: |
İran İslam
Cumhuriyeti Düzenli Kuvvetleri: İran İslam Cumhuriyeti Askeri
Kara Kuvvetleri, Donanma, Hava Kuvvetleri (Niru-ye Hava'i-ye
Artesh-e Jomhuri-ye Eslami-ye Iran); İslam Devrimvi Savunma
Birlikleri (Sepah-e Pasdaran-e Enqelab-e Eslami, IRGC): Kara
Kuvvetleri, Donanma, Hava Kuvvetleri, Qods Kuvvetleri (özel
operasyonlar için) ve Basij Kuvvetleri(Halk Seferberlik Ordusu),
Hukuk Uygulama Kuvvetleri (2007) |
|
Askeri görev
yaşı ve zorunluluk: |
18 yaşına girenler
zorunlu askerlik hizmetini yerine getirir. 16 yaşına girenler
gönüllü olarak askerlik hizmetlerini yapabilirler. 9 yaşına
kadar olan askerler İran – Irak Savaşı sırasında askere
alınmıştı. Zorunlu askerlik hizmeti 18 aydır. |
