|
Giriş: |
KAZAKİSTAN |
|
Kazakistan'ın
Geçmişi: |
Taş devrinden beri
Kazakistan’ın coğrafyasında insanlar yaşamaktadır. Burada
yaşayan insanlar özellikle hayvanları evcilleştirmeyle meşgul
olmuşlardır.
13. yüzyılda Moğol
istilası altında kalan ülke bu tarihten sonra Moğollar
tarafından yönetildi. Bu yörede yaşayan insanların ekonomik
kaynağı hayvancılığı bağlı olduğu için sürekli göç etmek
zorundaydılar. Bu yüzden Kazaklar 15. ve 16. yüzyılda o bölgede
yaşayan kabilelerin karışımından meydana geldi. Başka bir
deyişle; Kazakların kökeni tek bir milletten oluşmamıştır. 16.
ve 17. yüzyılda Kazaklar, Oirats ve Dzungarsla savaştılar.
19. yüzyıla
gelindiğinde Rusya İmparatorluğu Orta Asya’ya doğru yayılmaya
başladı. Rusya, dillerini yabancı okullarda öğretmek istedi.
Böylece kendi yönetim sistemini daha kolay empoze etmeyi
planlıyordu. Fakat Kazaklar kendi ekonomilerine zarar verdiği
için Rusya’nın bu tavrına karşı koymaya çalıştı. 19. yüzyılın
sonlarına doğru Slav kökenli topluluklar bugünkü Kazakistan
dolaylarına yerleşmeye başladı. Bu toplulukların amacı da
bölgenin insanlarını ve doğal kaynaklarını sömürmekti. Verilen
mücadeleler sonucunda 1920’de Kazakistan özerk cumhuriyet oldu.
Fakat Rusya’nın baskıları sonucu Kazakistan 1936’da Sovyet
cumhuriyet haline geldi. 1930 ve 1940larda Sovyet Rusya’dan
ülkeye etnik kökeninin veya dini inançlarının farklı olması
sebebiyle insanlar sürgüne gönderildi.
Sovyet Rusya’nın
zayıflamasını fırsat bilen diğer ülkeler gibi Kazakistan önce
1990’da egemenliğini ilan etti. Daha sonra 16 Aralık 1991’de
bağımsızlığını tüm dünyaya duyurdu. Bağımsızlığını ilan
etmesiyle ülkeye göçler başladı. Çünkü ülkenin ekonomisi birçok
Asya devletinin ekonomisinden daha iyiydi. Bunun sebebi ise
ülkenin doğal kaynakları ve son dönemdeki politik istikrardı.
|
|
Coğrafya |
|
|
Kazakistan'ın
Konumu: |
Orta Asya’da
bulunmaktadır. Çin’in kuzeybatısındadır. Ural Nehrinin bir kısmı
ülkeden geçmektedir. |
|
Kazakistan'ın
Coğrafi Koordinatları: |
48 00 K, 68 00 D |
|
Kazakistan'ın
Harita dizini: |
Asya |
|
Kazakistan'ın
Yüzölçümü: |
toplam:
2,717,300 km²
toprak: 2,669,800km²
su: 47,500 km²
|
|
Kazakistan Yüz
ölçüm karşılaştırma: |
Yüzölçümü
Teksas’ın dört katından daha küçüktür. |
|
Kazakistan'ın
Kara sınırları: |
Toplam:
12,012 km.
Sınır Komşuları: Çin 1,533 km.,
Kırgızistan 1,051 km.,
Rusya 6,846 km., Türkmenistan
379 km., Özbekistan 2,203 km. |
|
Kazakistan'ın
Kıyı boyu: |
Denize kıyısı
bulunmamaktadır. Kazakistan’ın Aral Gölü ile sınırı
bulunmaktadır. Bu Gölün bir kolu Hazar Denizi’ne dökülmektedir.
|
|
Kazakistan'ın
Deniz hakları: |
Denize kıyısı
olmadığı için hiçbir hakkı yoktur. |
|
Kazakistan'da
İklim: |
Karasal iklim
hakimdir. Yazlar sıcak, kışlar soğuk geçer. Kimi bölgeleri kurak
kimi bölgeleri ise yarı kuraktır. |
|
Kazakistan'da
Zemin: |
Volga’dan Altay
dağlarına kadar uzanır. Batı Sibirya’da başlayan ova sırası
ülkede de görülür. Orta Asya’ya gidildikçe çöller ve vahalar
bölgeye hakim olmaya başlar. |
|
Kazakistan'ın
Rakım uç değerleri: |
En alçak
noktası: Vpadina Kaundy -132 m
En yüksek noktası: Khan Tangiri
Shyngy (Pik Khan-Tengri)
6,995 m |
|
Kazakistan'ın
Doğal Kaynakları: |
Birçok petrol,
doğal gaz, kömür, demir filizi, manganez, krom filizi, nikel,
kobalt, bakır, molybdenum, kurşun, çinko, boksit, altın ve
uranyum yatakları bulunmaktadır. |
|
Kazakistan'ın
Toprak kullanımı: |
Tarım alanı:
% 8.28 Sürekli tarım
ürünleri: % 0.05
Diğer: % 91.67 (2005)
|
|
Kazakistan'da
Sulanan arazi: |
35,560 km² (2003) |
|
Kazakistan'da
Doğal afetler: |
Depremler, toprak
kaymaları |
|
Kazakistan'ın
Çevre – bugünkü sorunları: |
Savunma
endüstrileri ve test bölgelerinden yayılan radyoaktif ve zehirli
maddelerin insanları sağlığı içi büyük bir tehdit teşkil eder.
Endüstriyel kirlilik bazı şehirlerde alarm vermektedir. Aral
Gölü bazı kesimlerde sulama amaçlı kurutulmaktadır. Daha önce
nehre dökülmüş haşere öldürücü ilaçlar ve doğal tuzlar rüzgarın
da etkisiyle etrafa dağılmaktadır. Hazar Denizindeki kirlilik,
tarımsal kimyasalların aşırı kullanımından kaynaklanan toprak
kirliliği ve savurgan sulama uygulamaları |
|
Kazakistan
Çevre – uluslar arası anlaşmalar: |
Gruplar:
Hava Kirliliği, Biyofarklılık, İklim Değişikliği, Çölleşme,
Tehlikedeki Türler, Tehlikeli Atık Maddeler, Ozon tabakası
korunması, Gemi Kirliliği, Sulak Alanlar
İmzalanmış ama onaylanmamış: İklim
değişikliği-Kyoto Protokolü, |
|
Kazakistan
Coğrafya - not: |
Denize kıyısı
bulunmamaktadır. Rusya, Baykonur Cosmodrome’u çevreleyen 6,000
km²’lik alanı kiraladı. Bu kontrat 2050 yılına kadar uzatılacak.
|
|
Halk |
|
|
Kazakistan'ın
Nüfusu: |
15,284,929 kişi
(Temmuz 2007 tahmini) |
|
Yaş dağılımı: |
0-14 yaş: %
22.5 ( erkek 1,758,782/ kadın 1,683,249)
15-64 yaş: % 69.2 ( erkek
5,169,314/ kadın 5,407,661)
65 yaş ve üstü: % 8.3 ( erkek
446,549 / kadın 819,374) (2007 tahmini.) |
|
Kazakistan'da
Ortalama yaş: |
Toplam: 29.1
yaş
Erkek: 27.5 yaş
Kadın: 30.8 yaş (2007 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Nüfus artış oranı: |
% 0.352 (2007
tahmini) |
|
Kazakistan'da
Doğum oranı: |
16.23 doğum/1000
nüfus (2007 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Ölüm oranı: |
9.4 ölüm/1000
nüfus (2007 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Net göç oranı: |
-3.32 göçmen/1000
nüfus (2007 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Cinsiyet oranı: |
Doğumda:
1.06 erkek/kadın
15 yaş altı: 1.045 erkek/kadın
15-64yaş arası: 0.956
erkek/kadın
65 yaş ve üzeri: 0.545
erkek/kadın
Toplam Nüfus: 0.932 erkek/kadın
(2007 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Bebek ölüm oranı: |
Toplam: 1000
canlı doğumda 27.41 ölüm
Erkek: 1000 canlı doğumda 31.94
ölüm
Kadın: 1000 canlı doğumda 22.62
ölüm (2007 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Ortalama yaşam süresi: |
Toplam
nüfus: 67.22 yaş
Erkek: 61.9 yaş
Kadın: 72.84 yaş (2007 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Doğurganlık oranı: |
1.89 çocuk/kadın
(2007 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Uyruk: |
İsim: Kazak
(tekil veya çoğul)
Sıfat: Kazak |
|
Kazakistan'da
Etnik gruplar: |
% 53.4 Kazak, % 30
Rus, % 3.7 Ukraynalı, % 2.5 Özbek, % 2.4 Alman, % 1.7 Tatar, %
1.4 Uygur, % 4.9 diğerleri (1999 Nüfus sayımı) |
|
Kazakistan'da
Dinler: |
% 47 Müslüman, %
44 Rus Ortodoks, % 2 Protestan, %7 diğerleri |
|
Kazakistan'da
Diller: |
% 64.4 Kazakça
(devletin dili), % 95 Rusça (resmi olarak kullanılıyor. Etnik
gruplar arası iletişim dili olarak ve günlük hayatta
kullanılmaktadır.) (2001 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Okuryazarlık oranı: |
Tanım: 15
yaş ve üzeri okuyup yazabilir.
Toplam Nüfus: % 99.5
Erkek: % 99.8
Kadın: % 99.3 (2001 Nüfus
sayımı) |
|
Yönetim |
|
|
Kazakistan'ın
Ülke adı: |
Kabul Edilen
Uzun Biçimi: Kazakistan Cumhuriyeti
Kabul Edilen Kısa Biçimi:
Kazakistan
Mahalli uzun biçimi: Qazaqstan
Respublikasy
Mahalli kısa biçimi Qazaqstan
Önceki adı: Kazak Sovyet
Sosyalist Cumhuriyeti |
|
Kazakistan'ın
Bağımlılık durumu: |
|
|
Kazakistan'ın
Yönetim biçimi: |
Ülkede cumhuriyet
yönetim biçimidir. Otoriter başkanlık yönetimi vardır.
|
|
Kazakistan'ın
Başkenti: |
İsim: Astana
coğrafi koordinatları: 51 10 K, 71
30 D
zaman farkı: UTC+6 (Standart
zaman boyunca Washington DC’den 11 saat ileri)
Not: Kazakistan üç zaman
dilimine ayrılmıştır. |
|
Kazakistan'ın
İdari bölgeleri: |
14 vilayet
ve 3 şehir: Almaty Oblysy, Almaty Qalasy*, Aqmola Oblysy
(Astana), Aqtobe Oblysy, Astana Qalasy*, Atyrau Oblysy, Batys
Qazaqstan Oblysy (Oral), Bayqongyr Qalasy*, Mangghystau Oblysy (Aqtau),
Ongtustik Qazaqstan Oblysy (Shymkent), Pavlodar Oblysy,
Qaraghandy Oblysy, Qostanay Oblysy, Qyzylorda Oblysy, Shyghys
Qazaqstan Oblysy (Oskemen), Soltustik Qazaqstan Oblysy (Petropavlovsk),
Zhambyl Oblysy (Taraz)
Not: Yönetim bölümleri, yönetim merkezleri gibi aynı adları
taşır. |
|
Kazakistan'da
Bağımsızlık: |
16 Aralık 1991
(Sovyet Birliğinden ayrılması) |
|
Kazakistan'ın
Milli Bayramı: |
16 Aralık’ta
(1991) Bağımsızlık Günü kutlanmaktadır. |
|
Kazakistan
Anayasası: |
Ülke bağımsız
olduktan sonra ilk kabul edilen anayasa 28 Ocak 1993’te
onaylandı. Ulusal referandumla 30 Ağustos 1995’te yeni anayasa
kabul edildi. |
|
Kazakistan'da
Kanun sistemi: |
Medeni hukuk
sistemine dayanmaktadır. |
|
Kazakistan'da
Oy hakkı: |
18 yaş; evrensel
|
|
Kazakistan'ın
Katıldığı uluslar arası örgütler: |
AsDB, CIS, EAEC,
EAPC, EBRD, ECO, FAO, GCTU, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB,
IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Interpol, IOC, IOM, IPU, ISO,
ITU, MIGA, NAM (gözlemci), NSG, OAS (gözlemci), OIC, OPCW, OSCE,
PFP, SCO, UN, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCL, WCO, WFTU,
WHO, WIPO, WMO, WTO (gözlemci) |
|
Kazakistan'ın
Bayrak şekli: |
Arka fon sınırsız
gökyüzünü sembolize eden gökyüzü mavisi ve mavinin üstünde ise
ortadaki altın sarısı kartalın üzerinde 32 ışınlı altın sarısı
bir güneş bulunuyor. Bayrağın göndere çekilen kısmında ise altın
renginde ulusal süs yer alıyor. |
|
Ekonomi |
|
|
Kazakistan'da
Ekonomiye genel bakış: |
|
Sovyet
Rusya’sı döneminde bölgede en büyük ekonomiye sahip olan ülke
çok büyük miktarda petrol ve diğer mineral rezervleri bulunuyor.
Ülkenin ekonomisi ayrıca hayvancılığa ve tahıl ürünlerine
dayanır. Ülke 1991’de Sovyet Rusya’dan ayrıldığında ekonomide
bir süre belirsizlik yaşansa da 1995 ve 1997’de yönetimin
başlattığı reformlar ekonomiye ivme kazandırdı. Özelleştirmeler
yapıldı ve enerji sektöründe önemli adımlar atıldı. 2001’de
Hazar Konsorsiyum boru hattının açılmasıyla Kazakistan’ın batı
bölümündeki petrol, Karadeniz’e aktarılmaya başlandı. İhracat
gelirleriyle GSYİH % 3.5 arttı. 2003’te vergi ile ilgili kanun
yürürlüğe girdi ve vergi oranları azaldı.
Kazakistan, 1998’de emeklilik
reformu başlattı. Emeklilik fonlarından sağladığı gelir 4 milyar
$’ı aştı. Ülke çapında emeklilik fonlarının sayısı 16’ya vardı.
Emeklilik fon paraları ortaklıklara ve devlet bonolarına
yatırılıyor. Ülkede bankacılık sektörünün sermayesi 1 milyar $
civarındadır. |
|
Gayrisafi
yurtiçi hâsıla (GSYİH) (satın alma gücü paritesi): |
|
143.1 milyar $
(2006 tahmini) |
|
Gayrisafi
yurtiçi hâsıla (GSYİH) (resmi döviz kuru): |
|
53.6milyar $ (2006
tahmini) |
|
Gayrisafi
yurtiçi hâsıla (GSYİH) – gerçek büyüme hızı): |
|
% 10.6 (2006
tahmini) |
|
Gayrisafi
yurtiçi hâsıla (GSYİH) – kişi başına (PPP): |
|
9,400 $ (2006
tahmini) |
|
Gayrisafi
yurtiçi hâsıla (GSYİH) – sektörlere göre dağılım: |
|
Tarım: % 6.3
Endüstri: % 41.1
Hizmet: % 52.7 (2006 tahmini) |
|
İş gücü: |
|
7.834 milyon kişi
(2006 tahmini) |
|
İş gücü- iş
alanlarına göre: |
|
Tarım: % 20
Endüstri: % 30
Hizmet: % 50 (2003) |
|
İşsizlik oranı: |
|
% 7.4 (2006
tahmini) |
|
Yoksulluk
sınırı altındaki nüfus: |
|
% 19 (2003
tahmini) |
|
Yüzdelik paya
göre ev geliri ya da gideri: |
|
En az: % 10:
% 3.3
En fazla: % 10: % 26.5 (1995)
|
|
Enflasyon oranı
(tüketici fiyatları): |
% 8.6 (2006
tahmini) |
|
Kazakistan
Bütçesi: |
Gelirler:
18.48 milyar $
Giderler: 8.09 milyar $, mevcut
olmayan sermaye giderleri dâhil.
(2006 tahmini) |
|
Kazakistan'da
Tarım – Ürünleri: |
Tahıllar (baharda
olgunlaşan buğday), pamuk, canlı hayvan |
|
Sanayiler: |
Petrol, kömür,
demir filizi, manganez, kurşun, çinko, bakır, titanyum, boksit,
altın, gümüş, fosfat, sülfür, demir ve çelik, traktör ve diğer
tarım makineleri, elektrikli motorlar, yapı malzemeleri
|
|
Kazakistan'ın
Endüstriyel üretimin gelişme hızı: |
% 7.7 (2006
tahmini) |
|
Kazakistan’ın
Elektrik üretimi: |
66.5 milyar kWh
(2004) |
|
Kazakistan'ın
Elektrik tüketimi: |
59.2 milyar kWh
(2004) |
|
Kazakistan'ın
Elektrik ihracatı: |
4.9 milyar kWh
(2004) |
|
Kazakistan'ın
Elektrik ithalatı: |
4.37 milyar kWh
(2004) |
|
Kazakistan'ın
Petrol üretimi: |
1.3 milyon bbl/gün
(2004 tahmini) |
|
Kazakistan'ın
Petrol tüketimi: |
222,000 bbl /gün
(2004 tahmini) |
|
Kazakistan'ın
Petrol ihracatı: |
51,000 bbl /gün
(2001) |
|
Kazakistan'ın
Petrol ithalatı: |
128,400 bbl/ gün
(2001) |
|
Kazakistan'ın
Doğal gaz üretimi: |
20.49 milyar cu m
(2004 tahmini) |
|
Kazakistan'ın
Doğal gaz tüketimi: |
15.75 milyar cu m
(2004 tahmini) |
|
Kazakistan’da
İhracat: |
35.55 milyar $
f.o.b. (2006 tahmini) |
|
Kazakistan'da
İhracat malları: |
Petrol ve petrol
ürünler % 58, demir metalar % 24, kimyasallar % 5, makine % 3,
tahıl, yün, et, kömür (2001) |
|
Kazakistan'da
İhracat ortakları: |
Rusya % 12.4,
Almanya % 12, Çin % 11.2, İtalya % 8.9, Fransa % 8.6, Romanya
5.1, Birleşik Devletler % 4.5 (2005) |
|
Kazakistan'da
İthalat: |
22 milyar $ f.o.b
(2006 tahmini) |
|
Kazakistan'da
İthalat malları: |
Makine ve
Malzemeleri % 41, Metal ürünler % 28, Yiyecek Maddeleri % 8
(2001) |
|
İthalat
ortakları: |
Rusya % 35.7, Çin
% 21.3, Almanya % 7.1 (2005) |
|
Kazakistan Dış
borç: |
53.89 milyar $ (30
Haziran 2006) |
|
Kazakistan
Ekonomik yardım - alıcı |
74.2 milyon $ |
|
Kazakistan'ın
Para birimi (kod): |
Tenge |
|
Döviz kurları: |
Tengenin Amerikan
Dolarına oranı: 126.09 (2006), 132.88 (2005), 136.04 (2004),
149.58 (2003), 153.28 (2002) |
|
Kazakistan'da
Mali yıl: |
Takvim yılı
|
|
İletişim |
|
|
Kazakistan'da
Telefonlar – kullanımdaki ana hatlar: |
2.5 milyon (2005)
|
|
Kazakistan'da
Telefonlar – cep telefonu: |
4.955 milyon
(2005) |
|
Kazakistan'da
Telefon sistemi: |
Genel
Değerlendirme: Hizmet kötü ve yetersiz, ekipman eski
Yerel: Karadan şehirlerarası
bağlantı sağlanmaktadır. Mikrodalga radyo röleleri vardır. Cep
telefonu sistemi ülkenin büyük çoğunluğunda hizmet vermektedir.
Uluslar arası: Ülke kodu 7,
uydu dünya istasyonları – 2 Intelsat
Not: Diğer eski Sovyet
cumhuriyetleri ve Çin ile karadan bağlantı sağlanmaktadır.
|
|
Kazakistan'da
Radyo yayın istasyonları: |
AM 60, FM 17 kısa
dalga 9 (1998) |
|
Kazakistan'da
Televizyon yayın istasyonları: |
10 (ek olarak 9
kesintisiz yayın) (2001) |
|
Internet ülke
kodu: |
.kz |
|
Kazakistan
İnternet sahibi: |
21,187 (2006)
|
|
Internet
kullanıcıları: |
400,000 (2005)
|
|
Taşımacılık |
|
|
Kazakistan'da
Hava alanları: |
150 (2006)
|
|
Döşeli pistleri
(asfalt) olan hava alanları: |
Toplam:67
3,047 m' den fazla: 9
2,438’den 3,047 m ’e: 27
1,524’den 2,437 m 'e: 17
914’den 1,523 m’ e: 4
914 m altı: 10 (2006)
|
|
Döşenmemiş
pistli (asfalt olmayan) hava alanları: |
Toplam: 83
3,047 m' den fazla: 5
2,438’den 3,047 m ’e: 6
1,524’den 2,437 m 'e: 9
914’den 1,523 m’ e: 10
914 m altı:53 (2006)
|
|
Karayolları: |
Toplam:
90,018 km
Asfaltlanmış: 84,104 km
Asfaltlanmamış: 5,914 km (2004) |
|
Kazakistan’daki
Limanlar ve terminaller: |
Burgas, VarnaAqtau
(Shevchenko), Atyrau (Gur'yev), Oskemen (Ust-Kamenogorsk),
Pavlodar, Semey (Semipalatinsk) |
|
Askerlik |
|
|
Kazakistan
Kuvvet Komutanlıkları: |
Kazakistan Silahlı
Kuvvetleri: Kara Kuvvetleri, Donanma Kuvvetleri, Hava ve Hava
Savunma Kuvvetleri, Cumhuriyet Muhafızları |
|
Askeri görev
yaşı ve zorunluluk: |
18 yaşına girenler
için zorunlu veya gönüllü askerlik hizmetini kapsar. Askerlik
hizmeti 24 aydır. Askerlik için en küçük yaş belirlenmemiştir.
|
