Özbekistan

 

Giriş:
ÖZBEKİSTAN

Özbekistan’ın Geçmişi:


İlk insanlar Özbekistan’ın
bölgesine MÖ 2000 yıllarında yerleşmeye başladılar. Bu insanların
kullandıkları araç gereçlere Ferghana, Taşkent, Bukhara ve Semerkant
bölgelerinde rastlanmaktadır.


Büyük İskender MÖ 327′de bu
bölgeyi işgal etmesine rağmen direnişin kuvvetli olması ve Büyük
İskender’in ordusunun zarar görmesi sebebiyle bölgeden çekildi. 14.
yüzyıla kadar bölgeyi Persler ve Sasaniler yönetti.


14. yüzyıla gelindiğinde
Timur, Moğolları yenip kendi imparatorluğunu kurdu. Başkent olarak
da Semerkant’ı seçti. Timur İmparatorluğu yıkıldıktan sonra Özbek
göçmenleri bölgeye yerleşti.


19. yüzyılda Rusya
Özbekistan’ı işgal etti ve I. Dünya Savaşından sonra bölgede
yaşayanlar Kızıl Orduya her ne kadar dirense de 1924′te sosyalist
cumhuriyet kuruldu. Sovyet döneminde pamuk ve tahıl üretimi yapmak
için tarım gübrelerinin aşırı kullanılması ve su kaynaklarının
gereğinden fazla kullanılması toprağın zehirlenmesine ve Aral Gölü
ve çevresindeki nehirlerin kurumasına sebep oldu. 31 Ağustos’ta
Özbekistan bağımsızlığını ilan etti.  


Askerlik
 

Özbekistan Kuvvet Komutanlıkları:

Özbekistan, Orta Asya’daki en büyük orduya sahiptir. Orduda 65,000
kişi bulunmaktadır. Ordu yapısı Sovyet silahlı kuvvetlerinden
kalmadır ama tamamıyla yapılandırılmış örgüt olma yolunda
ilerlemektedir. Özbek Silahlı Kuvvetlerinin donanımı modern
değildir. Eğitim bölgesel güvenlik için ne düzenlidir ne de
yeterlidir.

Özbek Silahlı Kuvvetleri:
Ordu, Hava ve Hava Savunma Kuvvetleri, Ulusal Güvenlik
Askeri
görev yaşı ve zorunluluk:
18 yaşına
girenler için zorunlu askerlik hizmetini kapsar. Askerlik hizmeti 12
aydır. (2004)

Coğrafya
 

Özbekistan’ın

Konumu:
Orta
Asya’da bulunmaktadır. Afganistan’ın kuzeyindedir.  

Özbekistan’ın Coğrafi Koordinatları:
41 00 K,
64 00 D

Özbekistan’ın Harita dizini:
Asya

Özbekistan’ın Yüzölçümü:
toplam:
447,400 km²

toprak: 425,400 km²
su:
22,000 km²

Özbekistan Yüz ölçüm karşılaştırma:
Yüzölçümü
Kaliforniya’dan biraz büyüktür. .

Özbekistan’ın

Kara sınırları:
Toplam:
6,221 km.
Sınır
Komşuları: Afganistan 137 km, Kazakistan 2,203 km,

Kırgızistan 1,099 km, Tacikistan 1,161 km, Türkmenistan 1,621 km.

Özbekistan’ın Kıyı boyu:
Denize
kıyısı bulunmamaktadır. Özbekistan’ın Aral Gölü ile 420 km’lik
sınırı bulunmaktadır.  

Özbekistan’ın Deniz hakları:
Denize
kıyısı olmadığı için hiçbir hakkı yoktur.

Özbekistan’da İklim:
Karasal
iklim hâkimdir. Çöl etkisine sahip uzun, sıcak yazlar yaşanırken
kışlar yağışlı geçer. Doğuda yarı kurak bölgeler bulunmaktadır.

Özbekistan’da Zemin:

Genellikle düz ve yer yer kum tepelerinin yer aldığı çöller vardır.
Amu Darya yönünde ekilip dikilen nehir vadileri uzanır. Batıdaki
Aral Gölünü daraltan dağlık Tacikistan ve Kırgızistan’ın çevrelediği
Fergana vadisi doğuda yer alır. 

Özbekistan’ın Rakım uç değerleri:
En alçak
noktası: Sariqarnish Kuli 12 m

En yüksek noktası: Adelunga
Toghi 4,301 m

Özbekistan’ın Doğal Kaynakları:
Doğal
gaz, petrol, kömür, altın, uranyum, gümüş, bakır, kurşun, çinko,
tungsten   

Özbekistan’ın Toprak kullanımı:
Tarım
alanı: % 10.51

Sürekli tarım ürünleri: % 0.76
Diğer:
% 88.73 (2005)

Özbekistan’da Sulanan arazi:
42,810
km² (2003)

Özbekistan’da Doğal afetler:
Mevcut
değil.

Özbekistan’ın Çevre – bugünkü sorunları:
Aral
Gölünün çekilmesi, kimyasal böcek zehirlerinin ve doğal tuzların göl
çanağında birikmesinden kaynaklanmaktadır. Buralarda biriken bu
maddeler çölleşmeye sebep olmaktadır. Endüstriyel atıklar ve
gübrelerin aşırı kullanılması su kirliliğine sebep olmaktadır.
Nükleer maddelerin ve tarımsal kimyevi maddelerin toprağa gömülmesi
sonucu toprak kirliliği ve toprakta tuz birikimi görülmektedir.

Özbekistan Çevre – uluslar arası anlaşmalar:
Gruplar:
Biyofarklılık, İklim Değişikliği, İklim Değişikliği –Kyoto
Protokolü, Çölleşme, Tehlikedeki Türler, Tehlikeli Atık Maddeler,
Çevresel Modifikasyon, Ozon tabakası korunması, Sulak Alanlar

İmzalanmış ama onaylanmamış: Belirtilen antlaşmalardan hiçbiri

Özbekistan

Coğrafya – not:

Lihtenştayn’a kadar uzanan bölge boyunca denize kıyısı bulunmayan
iki ülkeden biridir.

Ekonomi
 

Özbekistan’da Ekonomiye genel bakış:


Ülkenin % 11 ekilip dikilmeye
uygundur. Nüfusun % 60′ı kırsal kesimlerde yaşamaktadır. Şu an
Özbekistan, dünyanın en büyük ikinci pamuk ihracatçısı ve en büyük
beşinci pamuk üreticisi konumundadır. Diğer ihracat malları ise
altın, doğal gaz ve petroldür.


1991′de bağımsızlığını
kazandıktan sonra yönetim Sovyet tarzındaki yönetim ekonomisini
üretimde ve fiyatlarda düşüşlerle ve sıkı kontrollerle destekleme
kararı aldı. Yatırımların ülkedeki olumlu etkisinin bilincinde olan
yönetim iş kararlarındaki kontrolünü arttıran önlemleri korumakta ve
uygulamaktadır. Bağımsız olduğundan beri ülkedeki düşük gelirli
insanlar gelir dağılımının eşitsizliğinden zarar görmektedir.
2003′te IMF’nin sunduğu zorunluluklar dövizin daha kolay
çevrilmesini amaçlasa da sıkı döviz kontrolleri ve kısıtlanan
sınırlar dövizin çevrilmesini azalttı ve ekonomik çalışmaları
yavaşlatan bazı eksikliklere sebep oldu.   


Özbekistan yönetimi birçok
şekilde ithalatı sınırlandırmaktadır. Ülkede üretilen ürünleri
korumak amacıyla ihracat mallarına yüksek vergiler uygulanmaktadır.
Resmi gümrük vergileri resmi olmayan gümrük vergileriyle
birleştiğinde ürünün asıl değerinin % 100 – 150′si civarında vergisi
alınmaktadır. Bu da ithalatı neredeyse imkânsız hale getirmektedir.


Rusya ve Çin’in Özbekistan’da
petrol ve doğal gaz endüstrilerinde yaptığı yatırımlar ekonomik
büyümeye katkı sağlamaktadır. Özellikle Rusya Özbekistan’daki
madencilik, iletişim, petrol ve doğal gaz sektörleriyle
ilgilenmektedir.


Özbekistan’da iş kurmak kolay
değildir. Birçok yatırım ve yöneten kesimle bağlantılar gerektirir.
Bununla beraber yıllık % 30 – 40 kar getirir. Şu an en karlı sektör
emlak sektörüdür. 2006 yılında emlak sektörünün karı % 80
civarındaydı.


Gayrisafi yurtiçi hâsıla (GSYİH) (satın alma gücü paritesi):
55.75
milyar $ (2006 tahmini)

Gayrisafi yurtiçi hâsıla (GSYİH) (resmi döviz kuru):

10.83
milyar $ (2006 tahmini)

Gayrisafi yurtiçi hâsıla (GSYİH) – gerçek büyüme hızı):
% 7.3
(2006 tahmini)

Gayrisafi yurtiçi hâsıla (GSYİH) – kişi başına (PPP):
2,000 $
(2006 tahmini)

Gayrisafi yurtiçi hâsıla (GSYİH) – sektörlere göre dağılım:
Tarım: %
31.1

Endüstri: % 25.7

Hizmet: % 43.2 (2006 tahmini)
İş
gücü:
14.44
milyon kişi (2006 tahmini)
İş
gücü- iş alanlarına göre:
Tarım: %
44

Endüstri: % 20

Hizmet: % 36 (1995)

İşsizlik oranı:
% 3 resmi
oran. Nüfusun % 20′si geçinecek kadar kazanamıyor.  (2006)

Yoksulluk sınırı altındaki nüfus:
% 33
(2003 tahmini)

Yüzdelik paya göre ev geliri ya da gideri:
En az: %
10: % 3.3
En
fazla: % 10: % 22 (1995)

Enflasyon oranı (tüketici fiyatları):
% 7.6
resmi oran; tüketici fiyatlarına bakıldığında % 38 (2006)

Özbekistan Bütçesi:
Gelirler:
4.08 milyar $  

Giderler: 4.24 milyar $,
mevcut olmayan sermaye giderleri dâhil.
(FY
2007 tahmini)

Özbekistan’da Tarım – Ürünleri:
Pamuk,
meyve, sebze, tahıl, canlı hayvan

Sanayiler:
Tekstil,
yiyecek işleme, makine yapımı, madencilik, altın, petrol, doğal gaz,
kimyasallar

Özbekistan’ın Endüstriyel üretimin gelişme hızı:
% 10.8
(2006 tahmini)

Özbekistan’ın Elektrik üretimi:
49 milyar
kWh (2006 tahmini)

Özbekistan’ın Elektrik tüketimi:
47 milyar
kWh (2006 tahmini)

Özbekistan’ın Elektrik ihracatı:
6.8
milyar kWh (2006)

Özbekistan’ın Elektrik ithalatı:
10.5
milyar kWh (2006 tahmini)

Özbekistan’ın Petrol üretimi:
142,000
bbl/gün (2004)

Özbekistan’ın Petrol tüketimi:
148,000
bbl /gün (2004)

Özbekistan’ın Petrol ihracatı:
0 bbl
/gün

Özbekistan’ın Petrol ithalatı:
0 bbl/
gün

Özbekistan’ın Doğal gaz üretimi:
62.5
milyar cu m (2006 tahmini)

Özbekistan’ın Doğal gaz tüketimi:
48.4
milyar cu m (2006 tahmini)

Özbekistan’da İhracat:
5.51
milyar $ f.o.b. (2006 tahmini)

Özbekistan’da İhracat malları:
Pamuk,
altın, enerji ürünleri, mineral gübreler, demir ve demir olmayan
metaller, tekstil ürünleri, yiyecek ürünleri, makine, otomobil

Özbekistan’da İhracat ortakları:
Rusya %
23.9, Polonya % 11.8, Çin % 10.5, Türkiye % 7.5, Kazakistan % 6,
Ukrayna % 4.7, Bangladeş % 4.4 (2005)

Özbekistan’da İthalat:
3.99
milyar $ f.o.b (2006 tahmini)

Özbekistan’da İthalat malları:
Makine ve
malzemeleri, yiyecek maddeleri, kimyasallar, demir ve demir olmayan
metaller

İthalat ortakları:
Rusya %
27.8, Güney Kore % 15.6, Çin % 10.4, Kazakistan % 7.3, Almanya %
7.1, Ukrayna % 4.8, Türkiye % 4.5 (2006)

Özbekistan Dış borç:
4.713
milyar $ (2006 tahmini)

Özbekistan Ekonomik yardım – alıcı
91.6
milyon $ (Birleşik Devletlerden) (2005)

Özbekistan’ın Para birimi (kod):

Özbekistan Soumu
Döviz
kurları:

Özbekistan Soumunun Amerikan Dolarına oranı: 1,219.8 (2006), 1,020
(2005), 971.265 (2004), 771.029 (2003), 423.832 (2002)
Halk  

Özbekistan’ın Nüfusu:

27,780,059 kişi (Temmuz 2007 tahmini)
Yaş
dağılımı:
0–14 yaş:
% 32.4 ( erkek 4,587,338/ kadın 4,416,014)
15–64
yaş: % 62.8 ( erkek 8,636,226/ kadın 8,817,633)
65 yaş
ve üstü: % 4.8 ( erkek 543,417/ kadın 779,431) (2007 tahmini)


Özbekistan’da Ortalama yaş:
Toplam:
22.9 yaş
Erkek:
22.3 yaş
Kadın:
23.5 yaş (2007 tahmini)

Özbekistan’da Nüfus artış oranı:
% 1.732
(2007 tahmini)

Özbekistan’da Doğum oranı:
26.46
doğum/1000 nüfus (2007 tahmini)

Özbekistan’da Ölüm oranı:
7.73
ölüm/1000 nüfus (2007 tahmini)

Özbekistan’da Net göç oranı:
-1.4
göçmen/1000 nüfus (2007 tahmini)

Özbekistan’da Cinsiyet oranı:
Doğumda:
1.05 erkek/kadın
15 yaş
altı: 1.039 erkek/kadın

15-64yaş arası: 0.979 erkek/kadın

65 yaş
ve üzeri: 0.697 erkek/kadın

Toplam
Nüfus: 0.982 erkek/kadın (2007 tahmini)


Özbekistan’da Bebek ölüm oranı:
Toplam:
1000 canlı doğumda 68.89 ölüm
Erkek:
1000 canlı doğumda 73.5 ölüm
Kadın:
1000 canlı doğumda 64.05 ölüm (2007 tahmini)

Özbekistan’da Ortalama yaşam süresi:
Toplam
nüfus: 64.98 yaş
Erkek:
61.57 yaş
Kadın:
68.56 yaş (2007 tahmini)

Özbekistan’da Doğurganlık oranı:
2.88
çocuk/kadın (2007 tahmini)

Özbekistan’da Uyruk:
İsim:
Özbek (tekil veya çoğul)
Sıfat:
Özbek

Özbekistan’da Etnik gruplar:
 % 80
Özbek, % 5.5 Rus, % 5 Tacik, % 3 Kazak, % 2.5 Karakalpak, % 1.5
Tatar, % 2.5 diğerleri (1996 tahmini)

Özbekistan’da Dinler:
% 88
Müslüman (çoğunluğu Sünni), % 9 Doğu Ortodoks, % 3 diğerleri


Özbekistan’da Diller:
% 74.3
Özbekçe, % 14.2 Rusça, % 4.4 Tacikçe, % 7.1 diğerleri

Özbekistan’da Okuryazarlık oranı:
Tanım: 15
yaş ve üzeri okuyup yazabilir.
Toplam
Nüfus: % 99.3
Erkek:
% 99.6

Kadın:
% 99 (2003 tahmini)


İletişim
 

Özbekistan’da Telefonlar – kullanımdaki ana hatlar:
1.717
milyon (2003)

Özbekistan’da Telefonlar – cep telefonu:
1.1
milyon (2005)

Özbekistan’da Telefon sistemi:
Genel
Değerlendirme: İletişim malzemeleri eski ve yetersiz. En kısa
zamanda geliştirilmesi gerekiyor. 
Yerel:
Ana hat iletişim sistemi bakımsız; devletin sahip olduğu
Özbektelekom, ana hat hizmetlerini geliştirebilmek amacıyla
Japonya’dan 110 milyon $ almaktadır. Cep telefonu hizmeti çok hızlı
biçimde geliştiriliyor. Şu an çalışan 6 ana hücresel sağlayıcı
bulunmaktadır.   

Uluslar arası: Ülke kodu 998, Moskova yoluyla karadan ve mikrodalga
radyo röleleri ile CIS üye devletlere ve diğer ülkelere
bağlanmaktadır. Özbekistan, uluslar arası iletişim için Rus
olanaklarına bağlıdır. (2006)

Özbekistan’da Radyo yayın istasyonları:
AM 4, FM
6 kısa dalga 3 (2006)

Özbekistan’da Televizyon yayın istasyonları:
8
(Taşkent’te 1 kablo yayıncısı ve yaklaşık 20 yerel istasyon dâhil)
(2006)

Internet ülke kodu:
.uz

Özbekistan İnternet sahibi:
9,058
(2006)

Internet kullanıcıları:
880,000
(2005)

Taşımacılık
 

Özbekistan’da Hava alanları:
61 (2006)
Döşeli
pistleri (asfalt) olan hava alanları:
Toplam:343,047 m’ den fazla: 6


2,438′den 3,047 m ‘e: 13

1,524′den 2,437 m ‘e: 5


914′den 1,523 m’ e: 5

914 m
altı: 5 (2006)


Döşenmemiş pistli (asfalt olmayan) hava alanları:
Toplam:
27

2,438′den 3,047 m ‘e: 2
914 m
altı: 25 (2006)

Karayolları:
Toplam:
81,600 km

Asfaltlanmış: 71,237 km

Asfaltlanmamış: 10,363 km (1999)

Özbekistan’daki Limanlar ve terminaller:
Termiz (Amu
Darya)

Yönetim
 

Özbekistan’ın

Ülke adı:
Kabul
Edilen Uzun Biçimi: Özbekistan Cumhuriyeti
Kabul
Edilen Kısa Biçimi: Özbekistan

Mahalli uzun biçimi: Ozbekiston Respublikasi


Mahalli kısa biçimi: Ozbekiston 

Önceki
adı: Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti


Özbekistan’ın Bağımlılık durumu:
 

Özbekistan’ın Yönetim biçimi:
Ülkede
cumhuriyet yönetim biçimidir. Otoriter başkanlık yönetimi vardır.

Özbekistan’ın Başkenti:
İsim:
Taşkent

Coğrafi koordinatları: 41 20
K, 69 18 D
Zaman
farkı: UTC+5 (Standart zaman boyunca Washington DC’den 10 saat
ileri)

Özbekistan’ın İdari bölgeleri:


12 bölge, 1 özerk cumhuriyet*
ve 1 şehir**: Andijon Viloyati, Buxoro Viloyati, Farg’ona Viloyati,
Jizzax Viloyati, Namangan Viloyati, Navoiy Viloyati, Qashqadaryo
Viloyati (Qarshi), Qoraqalpog’iston Respublikasi* (Nukus), Samarqand
Viloyati, Sirdaryo Viloyati (Guliston), Surxondaryo Viloyati (Termiz),
Toshkent Shahri**, Toshkent Viloyati, Xorazm Viloyati (Urganch)

Not:
Yönetim bölümleri, yönetim merkezleri gibi aynı adları taşır.


Özbekistan’da Bağımsızlık:
1 Eylül
1991 (Sovyet Birliğinden ayrılması)

Özbekistan’ın Milli Bayramı:
1
Eylül’de (1991) Bağımsızlık Günü kutlanmaktadır.

Özbekistan Anayasası:
8 Aralık
1992′de kabul edildi.     

Özbekistan’da Kanun sistemi:
Medeni
hukuk sistemine dayanmaktadır. Zorunlu ICJ yargılama hakkını kabul
etmez.  

Özbekistan’da Oy hakkı:
18 yaş;
evrensel

Özbekistan’ın Katıldığı uluslar arası örgütler:
AsDB, CIS,
CSTO, EAEC, EAPC, EBRD, ECO, FAO, GCTU, IAEA, IBRD, ICAO, ICCt (imza
yetkisine sahip), ICRM, IDA, IDB, IFC, IFRCS, ILO, IMF, Interpol,
IOC, IPU, ISO, ITSO, ITU, MIGA, NAM, OIC, OPCW, OSCE, PFP, SCO, UN,
UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO
(gözlemci)

Özbekistan’ın Bayrak şekli:
Üç eşit
şerit ve bu şeritlerin rengi üstten alta olmak üzere mavi, beyaz ve
yeşildir. Şeritler kırmızıçizgilerle birbirinden ayrılmıştır.
Bayrağın gönder tarafındaki üst köşesinde beyaz bir hilal ve on iki
beyaz yıldız yer alır.